Εισήγηση της εκδήλωσης Πρίμο Λέβι «εάν αυτό είναι ο άνθρωπος»

https://skalalakonias.wordpress.com/2015/08/12/primolevi-4/

primolevi

Παρακάτω δημοσιεύουμε ολόκληρο το κείμενο της εισήγησης από την εκδήλωση που πραγματοποίησε η ομάδα μελέτης και αυτομόρφωσης στην Σκάλα Λακωνίας τον περασμένο Ιούλιο με θέμα το βιβλίο του Πρίμο Λέβι «εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» . Το κείμενο της εισήγησης, καθώς και μια πιο εκτεταμένη μελέτη πάνω στον αντισημιτισμό θα κυκλοφορήσουν σύντομα σε ειδική έκδοση τους επόμενους μήνες.

Αρχικά θα θέλαμε να σας καλωσορίσουμε και να σας ευχαριστήσουμε που αποδεχθήκατε την πρόσκληση για αυτήν εδώ την εκδήλωση, που ευελπιστούμε να είναι η πρώτη, μιας σειράς εκδηλώσεων με θέμα το ολοκαύτωμα και τον αντισημιτισμό. Θα θέλαμε επίσης να ευχαριστήσουμε θερμά το βιβλιοπωλείο Πάπυρος για την άψογη φιλοξενία στον χώρο του. Σήμερα θα παρουσιάσουμε τους αναστοχασμούς και τα συμπεράσματα μας διαβάζοντας ένα από τα πιο σημαντικά βιβλία που έχουν γραφτεί για το θέμα του ολοκαυτώματος (της σοά όπως λέγεται στα εβραϊκά), από έναν από τους ελάχιστους επιζώντες του στρατοπέδου του Άουσβιτς.

Η σημερινή παρουσίαση έχει θέμα το βιβλίο του Πρίμο Λέβι “εάν αυτό είναι ο άνθρωπος” που στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα σε μετάφραση της Χαράς Σαρλικιώτη.

Μια μικρή εισαγωγή για τον συγγραφέα, Ο Πρίμο Λέβι γεννήθηκε στην Ιταλία το 1919 και σπούδασε χημικός στο Τορίνο. Συνελήφθη το 1943 ως μέλος της αντιφασιστικής αντίστασης κατά την διάρκεια του πολέμου και στάλθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς. Όπως επισημάναμε ήδη η εμπειρία του αυτή καταγράφεται στο αυτοβιογραφικό αυτό κείμενο που γράφτηκε με την ψυχραιμία και την αναλυτικότητα ενός χημικού που παρατηρεί και καταγράφει τις συμπεριφορές των ανθρώπων σε συνθήκες απόλυτης ταπείνωσης και εκμηδένισης. Εκτός από το εάν αυτό είναι ο άνθρωπος ο Λέβι έγραψε και μια σειρά σπουδαία δοκίμια που αξίζει να διαβάσει κανείς. Η αγωνιώδης προσπάθεια να κατανοήσει την «λογική» πίσω από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης τερματίστηκε με την αυτοκτονία του στο Τορίνο το 1987, ακολουθώντας έναν άλλο μεγάλο συγγραφέα, επιζώντα του Άουσβιτς, τον Ζαν Αμερύ που είχε πράξει το ίδιο το 1978.

Το “εάν αυτό είναι ο άνθρωπος” γράφτηκε το 1946 λίγο μετά την επιστροφή του Πρίμο λέβι στην Ιταλία και θεωρείτε εκτός άλλων ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά ντοκουμέντα που αφηγούνται το έγκλημα των εγκλημάτων, το ολοκαύτωμα. Μάλιστα έκανε τον συγγραφέα του παγκοσμίως γνωστό, αν και αρχικά εκδόθηκε το 1947 σε έναν μικρό Ιταλικό εκδοτικό οίκο σε 2.500 αντίτυπα και με μικρή επιτυχία στις πωλήσεις. Σύμφωνα με τον ίδιο τον Πρίμο Λέβι το γεγονός της μικρής επιτυχίας του βιβλίου τα πρώτα χρόνια οφείλετε στο ότι ο κόσμος είχε τραυματιστεί ανεπανόρθωτα από τα εγκλήματα του ναζισμού και για ένα μεγάλο διάστημα προσπάθησε να ξεχάσει. Με άλλα λόγια οι άνθρωποι σε εκείνα τα σκληρά μεταπολεμικά χρόνια αρνούνταν να επιστρέψουν στην ανάμνηση μιας βασανιστικής εποχής που είχε μόλις τελειώσει. Παρόλα αυτά το βιβλίο επανεκδόθηκε 9 χρόνια αργότερα και από τότε το ενδιαφέρον του κοινού ήταν πάντα ζωηρό.

Ο λόγος που επιλέξαμε να διαβάσουμε το συγκεκριμένο βιβλίο και να το παρουσιάσουμε, είναι γιατί θεωρούμε ύψιστης σημασίας για οποιαδήποτε συζήτηση ανοίξει στο μέλλον πάνω στο ζήτημα του εθνικοσοσιαλισμού, του αντισημιτισμού και των στρατοπέδων συγκέντρωσης, οφείλουμε να το κάνουμε με αφετηρία τις βιωματικές αφηγήσεις όσων κατάφεραν να γυρίσουν από την κόλαση και ύστερα να περάσουμε, σε μια κριτική θεωρία για τον αντισημιτισμό. Με άλλα λόγια, για μας το βιβλίο αυτό δεν αποτελεί ένα λογοτεχνικό έργο, αλλά μια κατάθεση ψυχής του συγγραφέα, καλώντας εμάς τις επόμενες γενιές να κρατήσουμε ζωντανή την μνήμη, αλλά και να κατανοήσουμε επίσης ότι στην Ευρώπη και τον κόσμο ο φασισμός είναι παρών και μάλιστα σιγά σιγά ξαναβγαίνει από το κουκούλι του. 75 χρόνια μετά την απελευθέρωση των τελευταίων επιζώντων στο στρατόπεδο του Άουσβιτς από τον κόκκινο στρατό, φασιστικά κινήματα σε ολόκληρη την Ευρώπη παρελαύνουν για μια ακόμα φορά, θυμίζοντας μας πως ότι συνέβη μια φορά μπορεί να συμβεί ξανά. Μας υπενθυμίζει ότι ως κοινωνία θα πρέπει να αναλογιστούμε και να αναστοχαστούμε τι σημαίνει πρόοδος στον καπιταλισμό ύστερα από το ολοκαύτωμα.
Σύμφωνα με την εισαγωγή του συγγραφέα το βιβλίο αυτό δεν προσθέτει τίποτα σε όσα είναι ήδη γνωστά στους αναγνώστες σε όλο τον κόσμο για το ανησυχητικό ζήτημα των στρατοπέδων εξόντωσης. Επιδίωξη του βιβλίου δεν είναι να διατυπώσει ένα νέο κατηγορητήριο αλλά αντίθετα να προσφέρει στοιχεία για μια νηφάλια μελέτη των διαφορετικών όψεων της ανθρώπινης φύσης.

Ο Πρίμο Λέβι θα μπορούσαμε να πούμε ότι στάθηκε τυχερός, εφόσον μεταφέρθηκε στο Άουσβιτς το 1944, όταν δηλαδή η ναζιστική κυβέρνηση είχε ήδη αποφασίσει, εξαιτίας της αυξανόμενης έλλειψης εργατικών χεριών, να παρατείνει τον μέσο όρο ζωής των κρατουμένων που προόριζε για εξόντωση. Παρόλα αυτά η επιβίωση του Πρίμο Λέβι ήταν αποτέλεσμα μιας σειράς τυχαίων γεγονότων, αλλά και της πολυμήχανης δραστηριότητας του για να κρατηθεί στην ζωή, κάτι που περιγράφει στις σελίδες του βιβλίου. Το γεγονός ότι είχε σπουδάσει χημεία, μιλούσε λίγα γερμανικά, καθώς και ότι ήταν μικρόσωμος, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο.

Oι περιγραφές μέσα από τις πρώτες κιόλας σελίδες του βιβλίου απαιτούν αναγνώστες με γερό στομάχι. Από την πρώτη κιόλας στιγμή ο συγγραφέας παρουσιάζει μια κατάσταση που κανείς μέχρι τότε δεν θα μπορούσε να φανταστεί, ούτε καν οι πιο συνειδητοποιημένοι πολιτικοί κρατούμενοι που έφτασαν εκεί. Από την άφιξη κιόλας στα στρατόπεδα δεν χανόταν ούτε ένα λεπτό, με πρώτη τελετουργική πράξη, αυτήν, της διαλογής των νεοφερμένων, ποιοι ήταν ικανοί για εργασία και ποιοι όχι. Η διαδικασία αυτή βέβαια δεν εφαρμοζόταν πάντα, αργότερα υιοθετήθηκε, ένα πιο απλό σύστημα διαλογής των κρατουμένων. Οι πόρτες των βαγονιών των τρένων άνοιγαν χωρίς καμιά προειδοποίηση ή οδηγία στους νεοφερμένους. Αυτοί που έπεφταν με το άνοιγμα οδηγούνταν στο στρατόπεδο, ενώ όλοι οι υπόλοιποι οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων.

Πραγματικά είναι συγκλονιστικές οι αφηγήσεις του συγγραφέα. Παραθέτουμε ένα μικρό απόσπασμα από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου που περιγράφει την εμπειρία από την άφιξη:

Έτσι, ξαφνικά και απροσδόκητα χάθηκαν οι γυναίκες μας, οι γονείς μας, τα παιδιά μας. Κανείς δεν μπόρεσε να τους αποχαιρετήσει. Τους είδαμε για λίγο στην άλλη άκρη της αποβάθρας, σαν μια σκοτεινή μάζα, και μετά δεν τους ξανάδαμε πια. Αντίθετα είδαμε να αναδύονται κάτω από το φως των προβολέων, δύο ομάδες παράξενων όντων. Περπατούσαν σε διάταξη, ανά τρεις, με βήμα παράξενο, άχαρο, το κεφάλι σκυμμένο μπροστά και τα χέρια κρεμασμένα αλύγιστα. Φορούσαν ένα αστείο μπερέ και μακρυά ριγέ στολή που, ακόμα και στο σκοτάδι από μακρυά, μάντευες ότι ήταν βρώμικη και κουρελιασμένη. Εμείς κοιτάζαμε ο ένας τον άλλον άφωνοι. Όλα μας φαίνονταν ακατανόητα, παραλογα αλλά ένα πράγμα καταλαβαίναμε καλά: αυτή η μεταμόρφωση περίμενε κι εμάς. Αύριο θα ήμασταν όμοιοι με αυτούς.

Το απόσπασμα που μόλις παραθέσαμε είναι αρκετό για να προϊδεάσει τον αναγνώστη για το τι πρόκειται να επακολουθήσει. Η τελετουργική διαδικασία που εφαρμόστηκε στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπως για παράδειγμα το τατουάζ του κρατουμένου, όπου ήταν ο αριθμός άφιξης είχε ως στόχο την τελική εκμηδένιση της ανθρώπινης υπόστασης, την μετατροπή δηλαδή του ανθρώπου σε κάτι μη ανθρώπινο από την πρώτη κιόλας στιγμή της παραμονής τους σε αυτό.
Δεν είναι λίγες οι έννοιες που καταρρέουν στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Έννοιες που συνθέτουν ποιοτικά μια ανθρώπινη υπόσταση.
Βλέπουμε να καταρρέει οποιαδήποτε έννοια της γλώσσας που υποβιβάστηκε μόνο σε ένα σύνολο προσταγών. Έτσι εκμηδενίζεται κάθε ίχνος εμπιστοσύνης που νομοτελειακά πάει μαζί με την γλώσσα, ο κρατούμενος στο Άουσβιτς μετατρέπεται σε μια βουβή ύπαρξη.

  • Η γλώσσα όμως σχετίζεται και με την ελπίδα που μεταφέρει ένα σύνολο εννοιών ενός νοήματος που δεν μπορεί παρά να καταρρέει και αυτό.
    Δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε την έννοια του χρόνου που στα στρατόπεδα συγκέντρωσης καταρρίπτεται. Δεν υπάρχουν εποχές, ούτε κάτι στο να ελπίζει κανείς. Το μόνο που έχει νόημα εδώ είναι η διανομή της σούπας ή η αναζήτηση μιας μερίδας ψωμί.
  •  H έννοια της αξιοπρέπειας που και αυτή με την σειρά της εκμηδενίζεται.
  • Ίσως όμως το πιο φρικτό στοιχείο της ανθρώπινης εκμηδένισης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης είναι το αίσθημα της ενοχής του κρατουμένου. Το θύμα ταυτίζεται με τον θύτη, σκεπτόμενος το εξής φρικτό: «Για να θέλει να με τιμωρήσει με εξόντωση κάτι πρέπει να έχω κάνει, είμαι ένοχος»

Η δύναμη της αφήγησης του Πρίμο Λέβι, όχι τόσο σε λογοτεχνικό όσο σε βιωματικό επίπεδο, δεμένη για τα καλά στη στοχοθεσία ενός επιζώντα του Άουσβιτς με οξεία κριτική σκέψη, έχει την ικανότητα αυτή που, διαβάζοντάς τον, σε απορροφά και νιώθεις το θάρρος και την οικειότητα να “επεμβαίνεις”. Η εισαγωγή του φτάνει το αποκορύφωμά της με την συγκλονιστική διατύπωση για έναν αναγνώστη που έχει συνειδητοποιήσει στοιχειωδώς την φρίκη του εγκλήματος των εγκλημάτων πως “…πολλοί λαοί ή άτομα θεωρούν συνειδητά ή μη ότι « κάθε ξένος είναι εχθρός». Αυτή η πεποίθηση βρίσκεται στο βάθος της ψυχής σαν μια λανθάνουσα μόλυνση· εκδηλώνεται μόνο σε πράξεις με χαρακτήρα ασυντόνιστο και μη κανονικό, χωρίς να είναι η βάση ενός συστήματος σκέψης. Όταν όμως αυτή η σκέψη αποτελέσει τη μείζονα πρόταση ενός συλλογισμού, τότε στο τέλος της αλυσίδας βρίσκονται τα στρατόπεδα.”

Το μεγαλείο της αφηγηματικής δύναμης του Λέβι την διαπιστώνουμε επίσης στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου «Το Ταξίδι», όταν περιγράφει την τελευταία νύχτα στο στρατόπεδο του Φότσολι κοντά στη Μόντενα. Ο συγγραφέας δείχνει να έχει κατακλυστεί από το συναίσθημα του θανάτου. Ακριβώς όπως το βίωνε εκείνη τη φρικτή νύχτα της 20ης Φεβρουαρίου του 1944. Στο κεφάλαιο αυτό, ο συγγραφέας, προφανώς επικαλείται τη μεταφορά της σκέτης εμπειρίας, της καθαρής ανόθευτης γνώσης της ανθρώπινης φύσης, του ωμού βιώματος κατά το οποίο ο ίδιος ιδιοποιείται μια ιδιαίτερη εσωτερική αναφορά στην εμπειρία του καταδικασμένου Εβραίου στο στρατόπεδο εξόντωσης.

Από τις πρώτες σελίδες ξετυλίγεται μπροστά σου η ανθρώπινη τραγωδία. Αποκαρδιωτικοί αποχαιρετισμοί, προσευχές, υλικές προετοιμασίες ή απελευθέρωση καταπιεσμένων συναισθημάτων και ενστίκτων. Τα τελευταία φιλιά των εραστών και των γονιών προς τα παιδιά τους είναι μια απελπισμένη ιερουργία αυτής της ματαιότητας – και κάθε ανθρώπινης ματαιότητας. Όλα αυτά συνθέτουν την εικόνα της απέραντης θλίψης για τον θρήνο που πρόκειται να ακολουθήσει.

Ένα ταξίδι προς το άγνωστο ξεκινάει. Καταδικασμένοι να πεθάνουν. Το ξέρουν. Λίγοι δεν το δέχονται μέχρι να αντικρίσουν το φρικτό πρόσωπο του ναζισμού στον επόμενο σιδηροδρομικό σταθμό.

Ένα ταξίδι 15 ημερών 45 ανθρώπων, όλων των ηλικιών, στοιβαγμένοι και έγκλειστοι σε βαγόνι για εμπόρευμα. Κρύο, πείνα, δίψα κ.α., είναι αρκετά ώστε ένας εξουθενωμένος ψυχικά και σωματικά άνθρωπος να επιζητά τον θάνατο ως λύτρωση, ως ανακούφιση, και να παραιτηθεί από κάθε σκέψη αντίστασης ή ελπίδας. Ίσως η μόνη στιγμή εξεγερσιακών ενστίκτων που καταγράφονται στις σελίδες βιβλίου, είναι όταν φτάνουν στο Άουσβιτς αιχμάλωτοι από το γκέτο του Λοντζ, οι οποίοι τους διηγήθηκαν την θρυλική εξέγερση της Βαρσοβίας. “Η δική μας σειρά πότε;” αναρωτιέται ο Λέβι υποδηλώνοντας πως δεν έχει παραδοθεί οριστικά στην επέλαση του θανάτου, όπως και λίγοι ανυπότακτοι σύντροφοί του. Οι ναζί, όμως, έχουν προβλέψει και αυτό το ενδεχόμενο τιμωρώντας μπροστά τους κάθε επίδοξο εξεγερσιακό, συνθλίβοντας το ηθικό όσων το σκέφτονται:
Γράφει ο Λέβι σε ένα άλλο απόσπασμα:

“…το έργο τους ολοκληρώθηκε με επιτυχία. Τώρα πια οι Ρώσοι μπορούν να έρθουν· δεν απέμεινε κανείς γενναίος ανάμεσά μας, ο τελευταίος κρέμεται πάνω απ´ τα κεφάλια μας και για τους άλλους ένα απλό χαλινάρι ήταν αρκετό. Οι Ρώσοι μπορούν να έρθουν. Θα μας βρούνε υποταγμένους, σβησμένους, άξιους του θανάτου που μας περιμένει.
“Να εκμηδενίσεις τον άνθρωπο είναι δύσκολο, όσο και να τον δημιουργήσεις : δεν ήταν απλό, πήρε χρόνο, αλλά τα καταφέρατε, Γερμανοί. Είμαστε υπάκουοι, κάτω απ´ το βλέμμα σας· δεν έχετε να φοβηθείτε τίποτα από μας : καμία πράξη αντίστασης, καμία λέξη πρόκλησης, κανένα κριτικό βλέμμα.”

Ο ρόλος των πρώτων ναζί που αντικρίζουν στο Άουσβιτς είναι η πλήρης αντικειμενοποίηση των σωμάτων σε “χρήσιμα και άχρηστα”. Γιατροί Ες Ες, με μια ματιά στον θώρακα και το κεφάλι, έκριναν ποιος είναι κατάλληλος για εργασία ή για τους θαλάμους αερίων. Η πλήρης αποβολή του πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης, ζωντανεύει μπροστά στα μάτια των αιχμαλώτων Εβραίων και τους αφορά άμεσα. Η κύρια μέθοδος της μεταχείρισής τους έχει ως στόχο να συντρίψει την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους ώστε κάθε αντίδραση να φαντάζει ανώφελη, καθώς “δεν υπάρχει κάτι αξιόλογο να σωθεί”. Οι κρατούμενοι, ήδη από αυτήν την άκρως ταπεινωτική διαδικασία, ψηλαφούν τον θάνατο. Ο ίδιος ο Λέβι, στο δεύτερο κεφάλαιο, θεωρεί πως από τις πρώτες ώρες στο στρατόπεδο Μόνοβιτς, από την εξευτελιστική διαδικασία για θρησκευόμενους ανθρώπους, της απόλυτης ταπείνωσης μέσω της γύμνιας, “όλα έχουν τελειώσει”. Εκεί διαπιστώνουμε και την διπλά τραγική θέση ενός συνειδητοποιημένου ανθρώπου σε στρατόπεδο εξόντωσης.
Tο ψύχραιμο ύφος, η διεισδυτικότητά του στο ανθρώπινο συναίσθημα, εκφράζουν με τον πλέον γλαφυρό τρόπο τον εκμηδενισμό της ανθρώπινης υπόστασης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η περιγραφή του δράματος της πνευματικής εξόντωσης με την αφαίρεση κάθε αντικειμένου που θα ήταν ο συνδετικός κρίκος με την μνήμη και το παρελθόν για την απόλυτη πνευματική εξουθένωση και, εν τέλει, την φυσική εξόντωση, είναι εξίσου καθηλωτική. Η μνήμη μετατρέπεται σε πραγματικό μαρτύριο. Αυτή η απομόνωση, από τον ελεύθερο κόσμο, σε συνθήκες που ενσαρκώνουν την “Κόλαση” του Δάντη, λειτουργεί αποτελεσματικά για την απώλεια της μνήμης.

Η “παλιά άγρια θλίψη” πλημμυρίζει κάθε σπιθαμή του σώματος όταν εικόνες από ένα ομιχλώδες παρελθόν αναδύονται για να αφυπνίσουν την συνείδηση στις συζητήσεις του Λέβι με τον σύντροφό του Πίκολο, στους χώρους του χημείου.
Στο κεφάλαιο “Μύηση” βλέπουμε μικρές, αλλά σημαντικές, λόγω της συστηματικής επανάληψης τους, στιγμές του ανθρώπινου δράματος, συνοδευόμενα με σαφώς αντιεβραϊκά χαρακτηριστικά σε πολλά επίπεδα. Ο Λέβι μας δίνει με μοναδική απλότητα, την εικόνα της ναζιστικής κοσμοθεωρίας, η οποία είναι αποτυπωμένη στους τοίχους των λουτρών, όπου εκεί οι Εβραίοι παρουσιάζονται ως φορείς μολυσματικής βρόμας, ενώ οι ναζί έχουν αναλάβει τον ρόλο της κοινωνικής αποστείρωσης “απαλλάσσοντας τον άριο άνθρωπο από τον αιώνιο εχθρό του, τον Εβραίο”.

Εκεί όμως βλέπουμε και μία άλλη πτυχή της ανθρώπινης φύσης. Η προάουσβιτς καθημερινότητα των έγκλειστων επιχειρεί να διεισδύσει, με μικρές επιτυχίες, και να εδραιωθεί στο παρόν. Ανταγωνιστικότητα, συσπείρωση, ασιτία, αλληλεγγύη, περιφρόνηση, ανταλλαγές, επιβολή, δούνε και λαβήν με τον “έξω κόσμο” μέσω των ιατρών κ.α., δεν περιγράφουν απλώς την διαδικασία της ατέρμονης αναμονής του θανάτου ή στιγμές ωμής ηθικής εκμηδένισης, αλλά συνθέτουν και τις μεταξύ τους σχέσεις προσπαθώντας να “επισκιάσουν” από την μία το πρόσωπο του θύτη στην συνείδησή τους και, από την άλλη, δηλώνουν την δυσκολία να δεχθούν ή να κατανοήσουν οτι “η θηριωδία που ελλοχεύει το άμεσο μέλλον, δεν προορίζεται για τους ίδιους, αλλά για τους άλλους”.
Η συγκλονιστική διαπίστωση της απόλυτης θλίψης, σ ´αυτό το κεφάλαιο, έρχεται για να καταστήσει τα λουτρά κενού νοήματος: “ποιος ο λόγος να πλένεται ένας άνθρωπος σε αυτή τη κατάσταση;” αναρωτιέται ο Λέβι με βαθύ αίσθημα εγκατάλειψης κάθε επιθυμίας για καθαριότητα, καθώς θεωρεί πως η συστηματική ταπείνωση έχουν αποκτηνώσει τους έγκλειστους, επομένως η ανθρώπινη υπόσταση έχει χαθεί οριστικά. Πλέον όλα έχουν πάρει τον δρόμο του θανάτου, απαντώντας ο ίδιος πως “το πλύσιμο απαιτεί ενέργεια, και αυτό είναι άσκοπη σπατάλη διότι μπορεί να επιφέρει πιο γρήγορα τον θάνατο”. Όμως, ο συγκρατούμενος του έχει διαφορετική άποψη, διότι
“όλη αυτή η διαδικασία έχει μια ουσία: την σθεναρή αντίσταση, μέσω της επιμέλειας του σώματος στη προσπάθεια ηθικής εξόντωσης που προηγείται της βιολογικής.”

Η θηριωδία των στρατοπέδων συγκέντρωσης εμφανίζεται και με την μορφή της καταναγκαστικής εργασίας, ως εργαλείο σωματικής και πνευματικής ταπείνωσης μέσω των συνθηκών που επικρατούν, αλλά και για οικονομικό κέρδος από την, μέχρι τελικής εξάντλησης, του “εργατικού δυναμικού” για λατομεία, κατασκευή σιδηροδρομικών γραμμών, τούβλων, όπλων κλπ. Εργοστάσια απέραντης φρίκης και ανθρώπινης τραγωδίας που ο ανταγωνισμός για ζωή εις βάρος μιας άλλης ζωής είναι παρόν. Έγκλειστοι έχουν τοποθετηθεί σε διάφορα πόστα και σε ιεραρχικές βαθμίδες, όχι μόνο επειδή η “άμεση επαφή” των στρατιωτών με τα θύματά τους είχε “άσχημες επιπτώσεις στην ψυχολογία τους”, αλλά και για να διατηρήσουν τα “προνόμιά” τους και με την ελπίδα πως θα σωθούν, εκτελούσαν τις εντολές με ιδιαίτερο ζήλο κάνοντας πιο δύσκολη την καθημερινότητα των συγκρατουμένων τους. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό και άκρως αποδοτικό, καθώς στο Ράιχ οι κρατούμενοι, ως αναλώσιμοι, δεν κόστιζαν σχεδόν τίποτα, ήταν διαρκώς ανανεώσιμο δυναμικό, ενώ είχαν μετατραπεί πλήρως σε παραγωγική “εργατική δύναμη”.
Υπό την μόνιμη απειλή της εκτέλεσης οι ρυθμοί του εργασιακού ντελίριου είναι εξοντωτικοί· εάν προσθέσουμε και την ασιτία, τον ξυλοδαρμό, το κρύο, το παρελθόν που δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν εάν ανήκει στην σφαίρα της φαντασίας ή όχι, ασφαλώς μιλάμε πλέον για ολοκληρωτικά παραδωμένες οντότητες που είχαν απορρίψει κάθε σκέψη εξέγερσης. Υπο αυτές τις συνθήκες ουδεμία σημασία έχει ποια ήταν η κοινωνική θέση ή το επίπεδο μόρφωσης των έγκλειστων Εβραίων πριν βρεθούν σε αυτή τη κατάσταση. Όλοι είχαν μετατραπεί σε ανεξίτηλα νούμερα χτυπημένα με μελάνι στο χέρι, που εξαναγκάζονταν μέσω της εργασίας χωρίς νόημα και ελπίδα, της πείνας χωρίς χόρταση, να βλέπουν την αργή σωματική τους εξόντωση ανήμποροι να την ανατρέψουν:
“…για ποιο λόγο”, γράφει, “να βασανιζόμαστε με τη πρόβλεψη του μέλλοντος όταν καμία πράξη μας, καμία λέξη μας δεν θα μπορούσε στο ελάχιστο να το επηρεάσει; […] Στο Λάγκερ χάνεις τη συνήθεια να ελπίζεις και την εμπιστοσύνη στην ίδια τη λογική σου. Στο Λάγκερ το να σκέφτεσαι είναι άχρηστο, γιατί τα γεγονότα είναι πάντα απρόβλεπτα· και κάποιοι προνοητικοί φυσικοί νόμοι εξασθενούν όταν υποφέρεις πέρα από κάποιο όριο.”

Το ένστικτο της επιβίωσης ως κινητήρια δύναμη ανάπτυξης μιας “υπόγειας τέχνης” που διαρκώς αναβάλει την ώρα συνάντησης με το θάνατο, αναπτύσσεται. Οικονομία στις κινήσεις, στην αναπνοή, στη σκέψη, στα πάντα. Η τέχνη του να αποτινάξεις οριστικά από πάνω σου την ιδιότητα του τίμιου μικροϋπάλληλου που πλέον, στους φρενήρεις και εξοντωτικούς ρυθμούς, φαντάζει παράλογη. Και όλα αυτά ανακυκλώνονται στα μαρτυρικά όνειρα του ύπνου του σκλάβου για να ξαναγυρίσουν το επόμενο πρωί ως φρικτή αιώνια πραγματικότητα.
Το διήγημα του Λέβι μας εξηγεί τις συνθήκες κάτω υπό της οποίες βρέθηκαν οι Εβραίοι στην συγκυρία του Ολοκαυτώματος (Shoah), και μας περιγράφει την μοναδικότητα της εξολοθρευτικής έντασης του αντισημιτικού μένους που εξαπέλυσε ο ναζισμός. Θέτει το αναπάντητο ερώτημα πως άνθρωποι που, με ιδιαίτερη επιμέλεια, καλλιέργησαν, συγκρότησαν και εν τέλει οργάνωσαν αντί-εβραϊκά πογκρόμ, φυλακίσεις, εκτοπίσεις, εκμετάλλευση για παραγωγή υπεραξίας, και μαζικές, ασύλληπτης αγριότητας, εκτελέσεις, με έναν και μόνον σκοπό: τον ολοκληρωτικό και απόλυτο αφανισμό του εβραϊκού πληθυσμού. Ο σκοπός της “Τελικής Λύσης” δεν ήταν άλλος από την επιδίωξη της καθολικής εξολόθρευσης ενός κατατρεγμένου και χρόνια περιπλανώμενου λαού και της θρησκευτικής του ταυτότητα, ως προϋπόθεση για την διατήρηση και την σωτηρία του ανθρώπινου πολιτισμού από την εβραϊκή “αντιφυλή”.

Γράφει, εξαιρετικά εύστοχα, ο Λέβι στο Επίμετρο που συνοδεύει το βιβλίο του, αναφερόμενος στο ναζιστικό αντισημιτικό φαντασιακό: “Ο εβραϊσμός δεν είναι μιά θρησκεία την οποία μπορείς να εγκαταλείψεις με τη βάπτιση ούτε ένας πολιτισμός απ´ τον οποίο μπορείς να απομακρυνθείς για κάποιον άλλο : είναι ένα υποδεέστερο είδος ανθρώπου, μια φυλή διαφορετική και κατώτερη όλων. Οι Εβραίοι μόνο φαινομενικά ανήκουν στο ανθρώπινο είδος· στην πραγματικότητα πρόκειται για κάτι διαφορετικό, κάτι το ακαθάριστο, το αποκρουστικό, «πιο κοντά είναι ο πίθηκος στον άνθρωπο παρά οι Εβραίοι στους Γερμανούς»· είναι η αιτία όλων των δεινών· του άπληστου αμερικανικού καπιταλισμού, του σοβιετικού μπολσεβικισμού, της ήττας του 1918, του πληθωρισμού το 1923· ο φιλελευθερισμός, η δημοκρατία, ο σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός είναι σατανικές επινοήσεις των Εβραίων για να υποσκάψουν τη μονολιθικότητα του ναζιστικού Κράτους.»

Τελειώνοντας την αφήγησή μας πάνω στο «εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» θα θέλαμε να προσθέσουμε ακόμα λίγα λόγια πάνω στις ανησυχίες του ίδιου του συγγραφέα. Όπως είπαμε και στην αρχή, ότι συνέβη μια φορά μπορεί να συμβεί ξανά. 75 χρόνια μετά την απελευθέρωση του Άουσβιτς από τον σοβιετικό κόκκινο στρατό, φασιστικά κινήματα παρελαύνουν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στην Ελλάδα έχουμε ένα ναζιστικό κόμμα στην Βουλή με πάνω από 400.000 ψήφους, κεφαλαιοποιώντας όλα αυτά τα μόνιμα διαχρονικά ρατσιστικά χαρακτηριστικά και προκαταλήψεις της ελληνικής κοινωνίας. Ανοιχτά λοιπόν ένα κόμμα σαν την Χρυσή Αυγή, δολοφονεί μετανάστες, σπέρνει την ρητορική μίσους, ονειρεύεται προγράμματα ευθανασίας σε άτομα με κινητικές ή διανοητικές ιδιαιτερότητες, ονειρεύεται μια κοινωνία με στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας κοκ. 75 χρόνια μετά, το ελληνικό κράτος δεν έχει αποκαταστήσει την μνήμη των Ελλήνων Εβραίων που χάθηκαν στο ολοκαύτωμα. Ο σχεδόν καθολικός χαμός για παράδειγμα των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης που αποτελούσαν μια από τις μεγαλύτερες πληθυσμιακές ομάδες της πόλης, με την συνεργασία και του ελληνοχριστιανικού πληθυσμού αποτελεί ακόμα ένα ταμπού. Μας δείχνει καθαρά, ότι η Ελληνική ιδεολογία, με άλλα λόγια ο εθνικισμός στην χώρα μας, δεν ανέχεται τίποτα που μπορεί να αμφισβητήσει την ενότητα του. Έτσι λοιπόν τα πλιάτσικα στις Εβραϊκές περιουσίες στην Θεσσαλονίκη, η βεβήλωση του εβραϊκού νεκροταφείου, όπου σήμερα βρίσκεται το Αριστοτέλειο πανεπιστήμιο, οι κλεμμένες ταφόπλακες που κοσμούν δρόμους της παλιάς πόλης, είναι εγκληματικές πράξεις που έχουν θαφτεί στην λήθη. Ξεχάστηκαν και αυτά μαζί με τα 6.000.000 νεκρούς εκτοπισμένους Εβραίους στα στρατόπεδα εξόντωσης. Σήμερα λοιπόν περισσότερο από ποτέ καλούμαστε όλες και όλοι να κρατήσουμε την μνήμη ζωντανή, να πραγματώσουμε την επιθυμία του συγγραφέα, εμείς οι επόμενες γενιές, να μην αφήσουμε να συμβεί ξανά κάτι τέτοιο. Να επαγρυπνούμε πάντα. Να κάνουμε το όνειρο του Πρίμο Λέβι πραγματικότητα. Ευχαριστούμε.

Advertisements

Κάτι καλό συμβαίνει…….

Μέσα στις τόσες άσχημες πληροφορίες που μας βομβαρδίζουν κάθε μέρα ,συμβαίνει να υπάρχει πάντα και μια όαση μες την έρημο.

Έτσι λοιπόν μέσα στο έντονα βορβορώδη περιβάλλον της Λακωνίας,ήρθε και μια ευχάριστη είδηση.Η ομάδα «μελέτης και αυτομόρφωσης Σκάλας » ,θα παρουσιάσει το βιβλίο του Πρίμο Λέβι «αν αυτό είναι ο άνθρωπος» την Κυριακή 5 Ιουλίου στο βιβλιοπωλείο Πάπυρος. 

primolevi

Είναι μια πρώτη προσπάθεια της ομάδας και ελπίζουν να ευοδωθεί και να συνεχίσουν το καλό έργο.Ας μην ξεχνάμε πως η Λακωνία και η Σκάλα ειδικότερα ,είναι μια πολύ δύσκολη περιοχή ,όπου κυριαρχεί η πνευματική φτώχεια,η αμορφωσιά,ο ρατσισμός ,η κουλτούρα του βιασμού και ο αγώνας για εύκολο πλουτισμό.Είμαι σίγουρη πως πολλά από τα νέα παιδιά της περιοχής δεν γνωρίζουν καλά καλά τι είναι το Άουσβιτς ,το θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο.

Ο Πρίμο Λέβι ,ο συγγραφέας του βιβλίου ,Ιταλός χημικός ,ήταν επιζών του Άουσβιτς ,που είχε οδηγηθεί από τους Ναζί εκεί,προς εξόντωση ,μια και ήταν Εβραϊκής καταγωγής ,αν και ο ίδιος δεν ήταν θρησκευόμενος.Έγραψε το βιβλίο αυτό λίγο καιρό μετά την σωτηρία του από τον κόκκινο στρατό που απελευθέρωσε το στρατόπεδο. Ένιωσε την ανάγκη να πει στον κόσμο αυτά που βίωσε αυτός και όλοι οι κρατούμενοι και να δώσει να καταλάβουν το τι είναι ο Ναζισμός.Έδωσε πολλές ομιλίες σε σχολεία και πανεπιστήμια που τον καλούσαν και έγραψε και άλλα βιβλία σχετικά με το θέμα.Αυτοκτόνησε το 1987 ,πέφτοντας από τις σκάλες του σπιτιού του.

Η ομάδα ζητά  την συμπαράσταση κάθε σκεπτόμενου ανθρώπου στην προσπάθεια αυτή και έχει σκοπό να συνεχίσει ακάθεκτη στο μέλλον .

Παραθέτω εδώ το ποίημα με το οποίο ξεκινά το δεύτερο βιβλίο του Λέβι η «Ανακωχή» ,για να μπούμε  στο κλίμα.

Ονειρευόμασταν στις άγριες νύχτες
όνειρα βίαια και πυκνά,
ονειρευόμασταν με την ψυχή και το σώμα
αν θα γυρίσουμε, να φάμε, να εξιστορήσουμε.
Ώσπου αντηχούσε κοφτά, σιγανά
το παράγγελμα που συνόδευε την αυγή
«Wstawać»
και ράγιζε την καρδιά μας
Τώρα που ξαναβρήκαμε τα σπίτια μας,
τώρα που χορτάσαμε την κοιλιά μας,
και οι αφηγήσεις μας στέρεψαν όλες,
σήμανε ἡ ώρα. Όπου να’ ναι θα ακούσουμε πάλι
το ξενικό παράγγελμα: «Wstawać»
-Πρίμο Λέβι, «Η ανακωχή», 11 Ιανουαρίου 1946

Wstawać» είναι το εγέρθητι στα Πολωνικά ,που άκουγαν οι κρατούμενοι στο Άουσβιτς κάθε πρωί

ΠΡΙΜΟ ΛΕΒΙ……..Αν αυτό είναι άνθρωπος….

Μέσα στο βιβλίο του Πρίμο Λέβι υπάρχουν κάποιες απαντήσεις που δίνει σχετικά  με το Ολοκαύτωμα ,το Ναζισμό και τα πιστεύω του πάνω σ’αυτά τα θέματα .Θα προσπαθήσω να δημοσιεύσω μερικές από αυτές γιατί τις θεωρώ πολύ ενδιαφέρουσες……….

Απάντηση στην ερώτηση ,«στο βιβλίο σας δεν εκφράζετε μίσος εναντίον των Γερμανών ούτε μνησικακία ,ούτε επιθυμία εκδίκησης.Τους έχετε συγχωρήσει;

Δεν ανήκω στους ανθρώπους που κλίνουν προς το μίσος.Γιατί το θεωρώ ένα αίσθημα πρωτόγονο,που προσιδιάζει περισσότερο στα ζώα.Προτιμώ οι σκέψεις μου και οι πράξεις μου ,στα όρια του δυνατού ,να πηγάζουν απ’ τη λογική ,για το λόγο αυτό δεν καλλιέργησα μέσα μου ποτέ το μίσος ,σαν επιθυμία εκδίκησης ή επιβολής τιμωρίας στον πραγματικό ή υποτιθέμενο εχθρό μου.Πρέπει να προσθέσω ότι κατά τη γνώμη μου είναι ένα ατομικό συναίσθημα ,στρέφεται εναντίον ενός ανθρώπου ,ενός προσώπου ,ενός ονόματος ,από τις ίδιες όμως τις σελίδες του βιβλίου γίνεται φανερό ότι οι διώκτες μας ,δεν είχαν ούτε πρόσωπο ούτε όνομα :ήταν μακρινοί ,αφανείς απρόσιτοι.Με μεγάλη επιμέλεια οι Ναζί φρόντιζαν ,ούτως ώστε η επαφή ανάμεσα στους σκλάβους και στους δημίους να είναι σχεδόν αδύνατη .Στο βιβλίο θα παρατηρήσατε ότι περιγράφεται μόνο μια συνάντηση ανάμεσα στο συγγραφέα ήρωα με έναν Ες Ες ,και όχι τυχαία ,αυτό συμβαίνει μόνο τις τελευταίες μέρες ,όταν το στρατόπεδο διαλύεται και το ναζιστικό καθεστώς καταρρέει.

Επιπλέον όταν έγραψα το βιβλίο το 1946 ,ο ναζισμός κι ο φασισμός έμοιαζαν να μην έχουν πρόσωπο : σαν να είχαν επιστρέψει στο πουθενά ,σαν να είχαν διαλυθεί όπως ένα άσχημο όνειρο,σωστά και δίκαια έτσι όπως εξαφανίζονται τα φαντάσματα με το λάλημα του πετεινού.Πως θα μπορούσα να τρέφω μνησικακία ,να επιθυμώ εκδίκηση εναντίον ενός πλήθους φαντασμάτων;

Όμως λίγο αργότερα στην Ιταλία και στην Ευρώπη αντιληφθήκαμε ότι επρόκειτο για μια απλή αυταπάτη : ο φασισμός ήταν ακόμα παρών ,αλλά κρυμμένος μέσα στο κουκούλι του.Προετοίμαζε την αλλαγή του για να εμφανιστεί ξανά, με καινούργιο πρόσωπο μη αναγνωρίσιμο ,πιο αξιοσέβαστο ,προσαρμοσμένος στις καινούργιες συνθήκες ενός κόσμου ο οποίος έβγαινε από την καταστροφή που ο ίδιος ο φασισμός είχε προκαλέσει.Πρέπει να εκμυστηρευτώ ότι απέναντι σε κάποιες παλιές φυσιογνωμίες,απέναντι σε κάποια παλιά ψέματα ,σε κάποια άτομα,απέναντι στην τάση για επιείκια ,στη συνενοχή, αισθάνομαι τον πειρασμό του μίσους και μάλιστα με βιαιότητα ,αλλά η νοοτροπία μου δεν είναι φασιστική ,πιστεύω στη λογική και στο διάλογο σαν κατ’ εξοχήν μέσα προόδου και γι’ αυτό στο μίσος προτάσσω το δίκαιο.Όταν έγραψα το βιβλίο επέλεξα ηθελημένα τη νηφάλια και συγκρατημένη γλώσσα της μαρτυρίας και όχι το μεμψίμοιρο ύφος του θύματος ,ούτε το οργισμένο του εκδικητή ,γιατί πίστευα ότι ο λόγος μου θα ήταν πιο δυνατός και πιο πιστευτός αν αντηχούσε αντικειμενικός μάλλον παρά παθιασμένος,μόνον έτσι ο μάρτυρας υπό κρίση εκπληρώνει την αποστολή του ,η οποία είναι να προετοιμάσει το έδαφος για τον κριτή .Οι κριτές είστε εσείς.

Δεν θα ήθελα παρ’ όλα αυτά η απουσία καταδικαστικής κρίσης εκ μέρους μου να ερμηνευτεί σαν άφεση αμαρτιών .Όχι ,δεν συγχώρεσα κανένα από τους υπαίτιους και ούτε έχω την πρόθεση ούτε τώρα ,ούτε στον μέλλον να συγχωρήσω.Μόνον κάποιος αποδείξει ότι συνειδητοποίησε (με πράξεις όχι με λόγια και ούτε πολύ αργά ) την ενοχή και την υπαιτιότητα του φασισμού ,ότι τον καταδικάζει και είναι αποφασισμένος να τον ξεριζώσει απ’ τη συνείδηση τη δική του και των άλλων ,τότε ναι ,εγώ που δεν είμαι χριστιανός ,θα ακολουθήσω την εβραϊκή και χριστιανική εντολή να συγχωρήσω τον εχθρό μου ,αλλά ο εχθρός που έχει μεταμεληθεί παύει να είναι εχθρός.

Η μαύρη τρύπα του Άουσβιτς……….

Πολεμική στους Γερμανούς ιστορικούς.

Η πολεμική που ξέσπασε στη Γερμανία ,ανάμεσα σ’ αυτούς που προσπαθούν να υποβαθμίσουν το ναζιστικό όλεθρο (Nolte ,Hillgrüber),και σ’ αυτούς που υποστηρίζουν τη μοναδικότητά του (Habermas και πολλοί άλλοι) δεν μπορεί να μας αφήσει αδιάφορους.Η θεωρία των πρώτων είναι γνωστή:η ανθρωπότητα γνώρισε σφαγές σε κάθε αιώνα ,ιδιαίτερα στις αρχές του δικού μας και κυρίως εναντίον των «ταξικών εχθρών»στη Σοβιετική Ένωση ,συνεπώς κοντά στα σύνορα της Γερμανίας.Εμείς οι Γερμανοί στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου πολέμου δεν κάναμε τίποτα περισσότερο απο το να προσαρμοστούμε σε μια πρακτική φρικτή αλλά καθιερωμένη :μια πρακτική «ασιατική» η οποία ερμηνεύεται σε σφαγές ,μαζικές εκτοπίσεις,σκληρή απομόνωση σε εχθρικές περιοχές,βασανιστήρια ,διάλυση των οικογενειών.Η δική μας μοναδική καινοτομία υπήρξε τεχνολογικής φύσεως:επινοήσαμε τους θαλάμους αερίων.Ας το πούμε εν συντομία  : είναι ακριβώς αυτή η καινοτομία την οποία αρνείται η σχολή των« αναθεωρητών » οπαδών του Faurisson ,επομένως οι δύο θεωρίες αλληλοσυμπληρώνονται σε μια ερμηνεία της ιστορίας η οποία δεν μπορεί παρά να είναι ανησυχητική.

Τώρα οι Σοβιετικοί δεν μπορούν να κυρηχτούν αθώοι.Η εξόντωση των κουλάκων πρώτα και μετά οι στημένες δίκες και οι αναρίθμητες ωμότητες εναντίον πραγματικών ή φανταστικών εχθρών του λαού είναι γεγονότα πολύ σοβαρά και οδήγησαν τη Σοβιετική Ένωση στην απομόνωση , η οποία με διαφορετικές αποχρώσεις (και με την αναγκαστική παρένθεση του πολέμου) διαρκεί μέχρι σήμερα.Αλλά κανένα νομικό σύστημα δεν μπορεί ν’ αθωώσει έναν δολοφόνο επειδή και στο απέναντι σπίτι υπάρχουν δολοφόνοι.Επιπλέον τα γεγονότα αυτά συντελούνταν αναμφισβήτητα στο εσωτερικό του σοβιετικού κράτους και στα οποία κανείς από το εξωτερικό δεν θα μπορούσε ν’ αντιταχτεί παρά μόνο μέσω ενός γενικευμένου πολέμου .

Οι νέοι Γερμανοί αναθεωρητές επιδιώκουν να παρουσιάσουν τη ναζιστική σφαγή σαν προληπτική άμυνα απέναντι σε μια «ασιατική » εισβολή..Η θεωρία μου φαίνεται εξαιρετικά αβάσιμη.Δεν έχει αποδειχτεί ότι οι Ρώσοι είχαν την πρόθεση να εισβάλλουν στη Γερμανία,αντίθετα τη φοβούνταν όπως απέδειξε το εσπευσμένο σύμφωνο Ρίμπεντροπ- Μολότωφ ,και δίκαια όπως αποδείχτηκε με την ξαφνική επίθεση της Γερμανίας το 1941.Επιπλέον δεν είναι κατανοητό πως οι πολιτικές εξοντώσεις ,οργανωμένες απο το Στάλιν ,αντικατοπτρίζονται στην εξόντωση του εβραϊκού λαού ,όταν είναι γνωστό ότι πριν την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία οι Γερμανοεβραίοι ήταν πλήρως ενσωματωμένοι  στη γερμανική κοινωνία και θεωρούνταν εχθροί μόνο από το Χίτλερ και τους λίγους φανατικούς που αρχικά τον ακολούθησαν.Η ταύτιση εβραϊσμού και μπολσεβικισμού έμμονη ιδέα του Χίτλερ ,εστερείτο αντικειμενικής βάσης ,κυρίως στη Γερμανία όπου εμφανώς η πλειονότητα των Εβραίων ανήκε στην αστική τάξη.Ότι το «γκουλάγκ »προηγήθηκε του Άουσβιτς ,είναι αλήθεια αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι σκοποί για τους οποίους δημιουργήθηκαν ήταν διαφορετικοί.Το γκουλάγκ σκόπευε στην εξόντωση ανάμεσα σε ομοφύλους ,δε βασιζόταν στη φυλετική υπεροχή ,δε διαχώριζε την ανθρωπότητα σε υπερανθρώπους και υπανθρώπους..Το Άουσβιτς στηρίχτηκε σε μια ιδεολογία ποτισμένη από ρατσισμό.Εάν είχε επικρατήσει σήμερα ο κόσμος θα ήταν χωρισμένος στα δύο ,«εμείς» οι κύριοι από τη μια πλευρά και όλοι οι άλλοι υπό την εξουσία τους ή υπό εξόντωση σαν φυλετικά κατώτεροι.Αυτή η περιφρόνηση της θεμελιώδους ισότητας που δικαιούνται όλες οι ανθρώπινες υπάρξεις ,διαπερνούσε τις άπειρες συμβολικές λεπτομέρειες ,αρχίζοντας από το τατουάζ του Άουσβιτς ,μέχρι τη χρήση,ακριβώς στους θαλάμους αερίων ,του δηλητηρίου που αρχικά προοριζόταν για την απολύμανση των πλοίων από τους ποντικούς.Η ανόσια εκμετάλλευση των νεκρών και της στάχτης τους παραμένει μοναδικό προνόμιο της χιτλερικής Γερμανίας και, ως σήμερα ,σε πείσμα όσων επιθυμούν να σβήσουν το περίγραμμα ,αποτελεί το έμβλημα.

Είναι πράγματι αλήθεια ότι στο γκουλάγκ η θνησιμότητα ήταν τρομακτικά μεγάλη ,αλλά μπορούμε να το θεωρήσουμε ως ένα επακόλουθο που αντιμετωπιζόταν με κυνική αδιαφορία : ο πρωταρχικός σκοπός ,βάρβαρος πράγματι ,είχε τη δική του λογική ,αυτή της αναγέννησης της δουλοκτητικής οικονομίας ως βάση για την« οικοδόμηση του σοσιαλισμού.».Ούτε στις σελίδες του Σολτζενίτσιν ,οι οποίες ριγούν από δικαιολογημένη οργή ,δεν διαφαίνεται κάτι που θα μπορούσε να να συγκριθεί με την Τρεμπλίνκα και το Τσέλμνο ,τα οποία δεν ήταν στρατόπεδα εργασίας ,ούτε στρατόπεδα συγκέντρωσης ,αλλά «μαύρες τρύπες » για άντρες ,γυναίκες και παιδιά που ήταν ένοχοι μονάχα για το γεγονός ότι γεννήθηκαν Εβραίοι ,και που κατέβαιναν από τα τρένα για να οδηγηθούν  κατευθείαν στους θαλάμους αερίων ,χωρίς κανείς να βγει ζωντανός.Οι Σοβιετικοί που κατέλαβαν τη Γερμανία μετά το μαρτύριο που υπέστη η χώρα τους (θυμόσαστε ανάμεσα στις εκατοντάδες λεπτομέρειες την ανελέητη πολιορκία του Λένινγκραντ;  ) διψασμένοι για εκδίκηση ,σπιλώθηκαν με σοβαρά εγκλήματα ,αλλά δεν υπήρχαν ανάμεσά τους οι Einsatzkommandos, με αποστολή να πυροβολούν τον άμαχο πληθυσμό δίπλα σε απέραντους ομαδικούς τάφους ,που πολλές φορές τα ίδια τα θύματα είχαν σκάψει ,ούτε εξάλλου είχαν ποτέ σχεδιάσει την εξόντωση του Γερμανικού λαού εναντίον του οποίου έτρεφαν δικαιολογημένα αίσθημα εκδίκησης.Ποτέ δεν πιστοποιήθηκε ότι στα γκουλάγκ γινόταν «επιλογή » όπως αυτές των Γερμανικών Λάγκερ ,που έχουν καταγραφεί συχνά στις οποίες οι γιατροί (γιατροι!) Ες Ες με μια μόνο ματιά στο θώρακα και στην πλάτη αποφάσιζαν ποιος ήταν ικανός να δουλέψει και ποιός θα πήγαινε στους θαλάμους αερίων.Και δεν βλέπω πως αυτή η «καινοτομία » θα μπορούσε να χαρακτηριστεί δευτερεύουσα και μικρής σημασίας με τη δήλωση ότι ήταν η «μοναδική».Δεν ήταν μια μίμηση «ασιατική»ήταν σαφώς Ευρωπαϊκή ,το αέριο το παρήγαγαν γνωστές χημικές βιομηχανίες της Γερμανίας ,στις γερμανικές βιομηχανίες κατέληγαν τα μαλλιά των δολοφονημένων  γυναικών και στις γερμανικές τράπεζες ο χρυσός των δοντιών των νεκρών.Όλα αυτά είναι σαφώς γερμανικά και κανείς Γερμανός δεν πρέπει να τα ξεχνά ,όπως επίσης δεν πρέπει να ξεχνά και ότι μόνο στη ναζιστική Γερμανία οδηγήθηκαν σε φρικτό θάνατο ακόμη και παιδιά και ετοιμοθάνατοι στο όνομα ενός αφηρημένου και βάρβαρου ριζοσπαστισμού χωρίς όμοιό του στη σύγχρονη εποχή..

Σ’ αυτή τη διφορούμενη επίκαιρη πολεμική δεν έχει σπουδαιότητα το γεγονός ότι οι Σύμμαχοι είναι ένοχοι σε μεγάλο βαθμό.Είναι αλήθεια ότι κανένα δημοκρατικό κράτος δεν πρόσφερε άσυλο στους καταδιωκόμενους ή εξόριστους Εβραίους.Είναι αλήθεια ότι οι Αμερικανοί αρνήθηκαν να βομβαρδίσουν τις σιδηροδρομικές γραμμές προς το Άουσβιτς (ενώ αντίθετα βομβάρδισαν συχνά την παρακείμενη βιομηχανική ζώνη)και είναι επίσης αλήθεια ότι για την παράλειψη παροχής βοήθειας οι Σύμμαχοι πρόβαλαν λόγους ανήθικους δηλαδή το φόβο της παροχής φιλοξενίας και βοήθειας σε εκατομμύρια πρόσφυγες και επιζώντες.Αλλά δεν μπορούμε να μιλήσουμε για πραγματική συνενοχή και είναι αβυσσαλέα η διαφορά (νομική και ηθική) ανάμεσα σ’αυτόν που πράττει και σ’ αυτόν που δεν εμποδίζει την πράξη .

Εάν η Γερμανία του σήμερα υπολογίζει στη θέση που της αξίζει ανάμεσα στα ευρωπαϊκά έθνη ,δεν μπορεί και δεν πρέπει ν’ απαλύνει την ενοχή του παρελθόντος.

PRIMO LEVI

La stampa , 22 Ιανουαρίου 1987