Εισήγηση της εκδήλωσης Πρίμο Λέβι «εάν αυτό είναι ο άνθρωπος»

https://skalalakonias.wordpress.com/2015/08/12/primolevi-4/

primolevi

Παρακάτω δημοσιεύουμε ολόκληρο το κείμενο της εισήγησης από την εκδήλωση που πραγματοποίησε η ομάδα μελέτης και αυτομόρφωσης στην Σκάλα Λακωνίας τον περασμένο Ιούλιο με θέμα το βιβλίο του Πρίμο Λέβι «εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» . Το κείμενο της εισήγησης, καθώς και μια πιο εκτεταμένη μελέτη πάνω στον αντισημιτισμό θα κυκλοφορήσουν σύντομα σε ειδική έκδοση τους επόμενους μήνες.

Αρχικά θα θέλαμε να σας καλωσορίσουμε και να σας ευχαριστήσουμε που αποδεχθήκατε την πρόσκληση για αυτήν εδώ την εκδήλωση, που ευελπιστούμε να είναι η πρώτη, μιας σειράς εκδηλώσεων με θέμα το ολοκαύτωμα και τον αντισημιτισμό. Θα θέλαμε επίσης να ευχαριστήσουμε θερμά το βιβλιοπωλείο Πάπυρος για την άψογη φιλοξενία στον χώρο του. Σήμερα θα παρουσιάσουμε τους αναστοχασμούς και τα συμπεράσματα μας διαβάζοντας ένα από τα πιο σημαντικά βιβλία που έχουν γραφτεί για το θέμα του ολοκαυτώματος (της σοά όπως λέγεται στα εβραϊκά), από έναν από τους ελάχιστους επιζώντες του στρατοπέδου του Άουσβιτς.

Η σημερινή παρουσίαση έχει θέμα το βιβλίο του Πρίμο Λέβι “εάν αυτό είναι ο άνθρωπος” που στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα σε μετάφραση της Χαράς Σαρλικιώτη.

Μια μικρή εισαγωγή για τον συγγραφέα, Ο Πρίμο Λέβι γεννήθηκε στην Ιταλία το 1919 και σπούδασε χημικός στο Τορίνο. Συνελήφθη το 1943 ως μέλος της αντιφασιστικής αντίστασης κατά την διάρκεια του πολέμου και στάλθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς. Όπως επισημάναμε ήδη η εμπειρία του αυτή καταγράφεται στο αυτοβιογραφικό αυτό κείμενο που γράφτηκε με την ψυχραιμία και την αναλυτικότητα ενός χημικού που παρατηρεί και καταγράφει τις συμπεριφορές των ανθρώπων σε συνθήκες απόλυτης ταπείνωσης και εκμηδένισης. Εκτός από το εάν αυτό είναι ο άνθρωπος ο Λέβι έγραψε και μια σειρά σπουδαία δοκίμια που αξίζει να διαβάσει κανείς. Η αγωνιώδης προσπάθεια να κατανοήσει την «λογική» πίσω από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης τερματίστηκε με την αυτοκτονία του στο Τορίνο το 1987, ακολουθώντας έναν άλλο μεγάλο συγγραφέα, επιζώντα του Άουσβιτς, τον Ζαν Αμερύ που είχε πράξει το ίδιο το 1978.

Το “εάν αυτό είναι ο άνθρωπος” γράφτηκε το 1946 λίγο μετά την επιστροφή του Πρίμο λέβι στην Ιταλία και θεωρείτε εκτός άλλων ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά ντοκουμέντα που αφηγούνται το έγκλημα των εγκλημάτων, το ολοκαύτωμα. Μάλιστα έκανε τον συγγραφέα του παγκοσμίως γνωστό, αν και αρχικά εκδόθηκε το 1947 σε έναν μικρό Ιταλικό εκδοτικό οίκο σε 2.500 αντίτυπα και με μικρή επιτυχία στις πωλήσεις. Σύμφωνα με τον ίδιο τον Πρίμο Λέβι το γεγονός της μικρής επιτυχίας του βιβλίου τα πρώτα χρόνια οφείλετε στο ότι ο κόσμος είχε τραυματιστεί ανεπανόρθωτα από τα εγκλήματα του ναζισμού και για ένα μεγάλο διάστημα προσπάθησε να ξεχάσει. Με άλλα λόγια οι άνθρωποι σε εκείνα τα σκληρά μεταπολεμικά χρόνια αρνούνταν να επιστρέψουν στην ανάμνηση μιας βασανιστικής εποχής που είχε μόλις τελειώσει. Παρόλα αυτά το βιβλίο επανεκδόθηκε 9 χρόνια αργότερα και από τότε το ενδιαφέρον του κοινού ήταν πάντα ζωηρό.

Ο λόγος που επιλέξαμε να διαβάσουμε το συγκεκριμένο βιβλίο και να το παρουσιάσουμε, είναι γιατί θεωρούμε ύψιστης σημασίας για οποιαδήποτε συζήτηση ανοίξει στο μέλλον πάνω στο ζήτημα του εθνικοσοσιαλισμού, του αντισημιτισμού και των στρατοπέδων συγκέντρωσης, οφείλουμε να το κάνουμε με αφετηρία τις βιωματικές αφηγήσεις όσων κατάφεραν να γυρίσουν από την κόλαση και ύστερα να περάσουμε, σε μια κριτική θεωρία για τον αντισημιτισμό. Με άλλα λόγια, για μας το βιβλίο αυτό δεν αποτελεί ένα λογοτεχνικό έργο, αλλά μια κατάθεση ψυχής του συγγραφέα, καλώντας εμάς τις επόμενες γενιές να κρατήσουμε ζωντανή την μνήμη, αλλά και να κατανοήσουμε επίσης ότι στην Ευρώπη και τον κόσμο ο φασισμός είναι παρών και μάλιστα σιγά σιγά ξαναβγαίνει από το κουκούλι του. 75 χρόνια μετά την απελευθέρωση των τελευταίων επιζώντων στο στρατόπεδο του Άουσβιτς από τον κόκκινο στρατό, φασιστικά κινήματα σε ολόκληρη την Ευρώπη παρελαύνουν για μια ακόμα φορά, θυμίζοντας μας πως ότι συνέβη μια φορά μπορεί να συμβεί ξανά. Μας υπενθυμίζει ότι ως κοινωνία θα πρέπει να αναλογιστούμε και να αναστοχαστούμε τι σημαίνει πρόοδος στον καπιταλισμό ύστερα από το ολοκαύτωμα.
Σύμφωνα με την εισαγωγή του συγγραφέα το βιβλίο αυτό δεν προσθέτει τίποτα σε όσα είναι ήδη γνωστά στους αναγνώστες σε όλο τον κόσμο για το ανησυχητικό ζήτημα των στρατοπέδων εξόντωσης. Επιδίωξη του βιβλίου δεν είναι να διατυπώσει ένα νέο κατηγορητήριο αλλά αντίθετα να προσφέρει στοιχεία για μια νηφάλια μελέτη των διαφορετικών όψεων της ανθρώπινης φύσης.

Ο Πρίμο Λέβι θα μπορούσαμε να πούμε ότι στάθηκε τυχερός, εφόσον μεταφέρθηκε στο Άουσβιτς το 1944, όταν δηλαδή η ναζιστική κυβέρνηση είχε ήδη αποφασίσει, εξαιτίας της αυξανόμενης έλλειψης εργατικών χεριών, να παρατείνει τον μέσο όρο ζωής των κρατουμένων που προόριζε για εξόντωση. Παρόλα αυτά η επιβίωση του Πρίμο Λέβι ήταν αποτέλεσμα μιας σειράς τυχαίων γεγονότων, αλλά και της πολυμήχανης δραστηριότητας του για να κρατηθεί στην ζωή, κάτι που περιγράφει στις σελίδες του βιβλίου. Το γεγονός ότι είχε σπουδάσει χημεία, μιλούσε λίγα γερμανικά, καθώς και ότι ήταν μικρόσωμος, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο.

Oι περιγραφές μέσα από τις πρώτες κιόλας σελίδες του βιβλίου απαιτούν αναγνώστες με γερό στομάχι. Από την πρώτη κιόλας στιγμή ο συγγραφέας παρουσιάζει μια κατάσταση που κανείς μέχρι τότε δεν θα μπορούσε να φανταστεί, ούτε καν οι πιο συνειδητοποιημένοι πολιτικοί κρατούμενοι που έφτασαν εκεί. Από την άφιξη κιόλας στα στρατόπεδα δεν χανόταν ούτε ένα λεπτό, με πρώτη τελετουργική πράξη, αυτήν, της διαλογής των νεοφερμένων, ποιοι ήταν ικανοί για εργασία και ποιοι όχι. Η διαδικασία αυτή βέβαια δεν εφαρμοζόταν πάντα, αργότερα υιοθετήθηκε, ένα πιο απλό σύστημα διαλογής των κρατουμένων. Οι πόρτες των βαγονιών των τρένων άνοιγαν χωρίς καμιά προειδοποίηση ή οδηγία στους νεοφερμένους. Αυτοί που έπεφταν με το άνοιγμα οδηγούνταν στο στρατόπεδο, ενώ όλοι οι υπόλοιποι οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων.

Πραγματικά είναι συγκλονιστικές οι αφηγήσεις του συγγραφέα. Παραθέτουμε ένα μικρό απόσπασμα από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου που περιγράφει την εμπειρία από την άφιξη:

Έτσι, ξαφνικά και απροσδόκητα χάθηκαν οι γυναίκες μας, οι γονείς μας, τα παιδιά μας. Κανείς δεν μπόρεσε να τους αποχαιρετήσει. Τους είδαμε για λίγο στην άλλη άκρη της αποβάθρας, σαν μια σκοτεινή μάζα, και μετά δεν τους ξανάδαμε πια. Αντίθετα είδαμε να αναδύονται κάτω από το φως των προβολέων, δύο ομάδες παράξενων όντων. Περπατούσαν σε διάταξη, ανά τρεις, με βήμα παράξενο, άχαρο, το κεφάλι σκυμμένο μπροστά και τα χέρια κρεμασμένα αλύγιστα. Φορούσαν ένα αστείο μπερέ και μακρυά ριγέ στολή που, ακόμα και στο σκοτάδι από μακρυά, μάντευες ότι ήταν βρώμικη και κουρελιασμένη. Εμείς κοιτάζαμε ο ένας τον άλλον άφωνοι. Όλα μας φαίνονταν ακατανόητα, παραλογα αλλά ένα πράγμα καταλαβαίναμε καλά: αυτή η μεταμόρφωση περίμενε κι εμάς. Αύριο θα ήμασταν όμοιοι με αυτούς.

Το απόσπασμα που μόλις παραθέσαμε είναι αρκετό για να προϊδεάσει τον αναγνώστη για το τι πρόκειται να επακολουθήσει. Η τελετουργική διαδικασία που εφαρμόστηκε στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπως για παράδειγμα το τατουάζ του κρατουμένου, όπου ήταν ο αριθμός άφιξης είχε ως στόχο την τελική εκμηδένιση της ανθρώπινης υπόστασης, την μετατροπή δηλαδή του ανθρώπου σε κάτι μη ανθρώπινο από την πρώτη κιόλας στιγμή της παραμονής τους σε αυτό.
Δεν είναι λίγες οι έννοιες που καταρρέουν στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Έννοιες που συνθέτουν ποιοτικά μια ανθρώπινη υπόσταση.
Βλέπουμε να καταρρέει οποιαδήποτε έννοια της γλώσσας που υποβιβάστηκε μόνο σε ένα σύνολο προσταγών. Έτσι εκμηδενίζεται κάθε ίχνος εμπιστοσύνης που νομοτελειακά πάει μαζί με την γλώσσα, ο κρατούμενος στο Άουσβιτς μετατρέπεται σε μια βουβή ύπαρξη.

  • Η γλώσσα όμως σχετίζεται και με την ελπίδα που μεταφέρει ένα σύνολο εννοιών ενός νοήματος που δεν μπορεί παρά να καταρρέει και αυτό.
    Δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε την έννοια του χρόνου που στα στρατόπεδα συγκέντρωσης καταρρίπτεται. Δεν υπάρχουν εποχές, ούτε κάτι στο να ελπίζει κανείς. Το μόνο που έχει νόημα εδώ είναι η διανομή της σούπας ή η αναζήτηση μιας μερίδας ψωμί.
  •  H έννοια της αξιοπρέπειας που και αυτή με την σειρά της εκμηδενίζεται.
  • Ίσως όμως το πιο φρικτό στοιχείο της ανθρώπινης εκμηδένισης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης είναι το αίσθημα της ενοχής του κρατουμένου. Το θύμα ταυτίζεται με τον θύτη, σκεπτόμενος το εξής φρικτό: «Για να θέλει να με τιμωρήσει με εξόντωση κάτι πρέπει να έχω κάνει, είμαι ένοχος»

Η δύναμη της αφήγησης του Πρίμο Λέβι, όχι τόσο σε λογοτεχνικό όσο σε βιωματικό επίπεδο, δεμένη για τα καλά στη στοχοθεσία ενός επιζώντα του Άουσβιτς με οξεία κριτική σκέψη, έχει την ικανότητα αυτή που, διαβάζοντάς τον, σε απορροφά και νιώθεις το θάρρος και την οικειότητα να “επεμβαίνεις”. Η εισαγωγή του φτάνει το αποκορύφωμά της με την συγκλονιστική διατύπωση για έναν αναγνώστη που έχει συνειδητοποιήσει στοιχειωδώς την φρίκη του εγκλήματος των εγκλημάτων πως “…πολλοί λαοί ή άτομα θεωρούν συνειδητά ή μη ότι « κάθε ξένος είναι εχθρός». Αυτή η πεποίθηση βρίσκεται στο βάθος της ψυχής σαν μια λανθάνουσα μόλυνση· εκδηλώνεται μόνο σε πράξεις με χαρακτήρα ασυντόνιστο και μη κανονικό, χωρίς να είναι η βάση ενός συστήματος σκέψης. Όταν όμως αυτή η σκέψη αποτελέσει τη μείζονα πρόταση ενός συλλογισμού, τότε στο τέλος της αλυσίδας βρίσκονται τα στρατόπεδα.”

Το μεγαλείο της αφηγηματικής δύναμης του Λέβι την διαπιστώνουμε επίσης στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου «Το Ταξίδι», όταν περιγράφει την τελευταία νύχτα στο στρατόπεδο του Φότσολι κοντά στη Μόντενα. Ο συγγραφέας δείχνει να έχει κατακλυστεί από το συναίσθημα του θανάτου. Ακριβώς όπως το βίωνε εκείνη τη φρικτή νύχτα της 20ης Φεβρουαρίου του 1944. Στο κεφάλαιο αυτό, ο συγγραφέας, προφανώς επικαλείται τη μεταφορά της σκέτης εμπειρίας, της καθαρής ανόθευτης γνώσης της ανθρώπινης φύσης, του ωμού βιώματος κατά το οποίο ο ίδιος ιδιοποιείται μια ιδιαίτερη εσωτερική αναφορά στην εμπειρία του καταδικασμένου Εβραίου στο στρατόπεδο εξόντωσης.

Από τις πρώτες σελίδες ξετυλίγεται μπροστά σου η ανθρώπινη τραγωδία. Αποκαρδιωτικοί αποχαιρετισμοί, προσευχές, υλικές προετοιμασίες ή απελευθέρωση καταπιεσμένων συναισθημάτων και ενστίκτων. Τα τελευταία φιλιά των εραστών και των γονιών προς τα παιδιά τους είναι μια απελπισμένη ιερουργία αυτής της ματαιότητας – και κάθε ανθρώπινης ματαιότητας. Όλα αυτά συνθέτουν την εικόνα της απέραντης θλίψης για τον θρήνο που πρόκειται να ακολουθήσει.

Ένα ταξίδι προς το άγνωστο ξεκινάει. Καταδικασμένοι να πεθάνουν. Το ξέρουν. Λίγοι δεν το δέχονται μέχρι να αντικρίσουν το φρικτό πρόσωπο του ναζισμού στον επόμενο σιδηροδρομικό σταθμό.

Ένα ταξίδι 15 ημερών 45 ανθρώπων, όλων των ηλικιών, στοιβαγμένοι και έγκλειστοι σε βαγόνι για εμπόρευμα. Κρύο, πείνα, δίψα κ.α., είναι αρκετά ώστε ένας εξουθενωμένος ψυχικά και σωματικά άνθρωπος να επιζητά τον θάνατο ως λύτρωση, ως ανακούφιση, και να παραιτηθεί από κάθε σκέψη αντίστασης ή ελπίδας. Ίσως η μόνη στιγμή εξεγερσιακών ενστίκτων που καταγράφονται στις σελίδες βιβλίου, είναι όταν φτάνουν στο Άουσβιτς αιχμάλωτοι από το γκέτο του Λοντζ, οι οποίοι τους διηγήθηκαν την θρυλική εξέγερση της Βαρσοβίας. “Η δική μας σειρά πότε;” αναρωτιέται ο Λέβι υποδηλώνοντας πως δεν έχει παραδοθεί οριστικά στην επέλαση του θανάτου, όπως και λίγοι ανυπότακτοι σύντροφοί του. Οι ναζί, όμως, έχουν προβλέψει και αυτό το ενδεχόμενο τιμωρώντας μπροστά τους κάθε επίδοξο εξεγερσιακό, συνθλίβοντας το ηθικό όσων το σκέφτονται:
Γράφει ο Λέβι σε ένα άλλο απόσπασμα:

“…το έργο τους ολοκληρώθηκε με επιτυχία. Τώρα πια οι Ρώσοι μπορούν να έρθουν· δεν απέμεινε κανείς γενναίος ανάμεσά μας, ο τελευταίος κρέμεται πάνω απ´ τα κεφάλια μας και για τους άλλους ένα απλό χαλινάρι ήταν αρκετό. Οι Ρώσοι μπορούν να έρθουν. Θα μας βρούνε υποταγμένους, σβησμένους, άξιους του θανάτου που μας περιμένει.
“Να εκμηδενίσεις τον άνθρωπο είναι δύσκολο, όσο και να τον δημιουργήσεις : δεν ήταν απλό, πήρε χρόνο, αλλά τα καταφέρατε, Γερμανοί. Είμαστε υπάκουοι, κάτω απ´ το βλέμμα σας· δεν έχετε να φοβηθείτε τίποτα από μας : καμία πράξη αντίστασης, καμία λέξη πρόκλησης, κανένα κριτικό βλέμμα.”

Ο ρόλος των πρώτων ναζί που αντικρίζουν στο Άουσβιτς είναι η πλήρης αντικειμενοποίηση των σωμάτων σε “χρήσιμα και άχρηστα”. Γιατροί Ες Ες, με μια ματιά στον θώρακα και το κεφάλι, έκριναν ποιος είναι κατάλληλος για εργασία ή για τους θαλάμους αερίων. Η πλήρης αποβολή του πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης, ζωντανεύει μπροστά στα μάτια των αιχμαλώτων Εβραίων και τους αφορά άμεσα. Η κύρια μέθοδος της μεταχείρισής τους έχει ως στόχο να συντρίψει την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους ώστε κάθε αντίδραση να φαντάζει ανώφελη, καθώς “δεν υπάρχει κάτι αξιόλογο να σωθεί”. Οι κρατούμενοι, ήδη από αυτήν την άκρως ταπεινωτική διαδικασία, ψηλαφούν τον θάνατο. Ο ίδιος ο Λέβι, στο δεύτερο κεφάλαιο, θεωρεί πως από τις πρώτες ώρες στο στρατόπεδο Μόνοβιτς, από την εξευτελιστική διαδικασία για θρησκευόμενους ανθρώπους, της απόλυτης ταπείνωσης μέσω της γύμνιας, “όλα έχουν τελειώσει”. Εκεί διαπιστώνουμε και την διπλά τραγική θέση ενός συνειδητοποιημένου ανθρώπου σε στρατόπεδο εξόντωσης.
Tο ψύχραιμο ύφος, η διεισδυτικότητά του στο ανθρώπινο συναίσθημα, εκφράζουν με τον πλέον γλαφυρό τρόπο τον εκμηδενισμό της ανθρώπινης υπόστασης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η περιγραφή του δράματος της πνευματικής εξόντωσης με την αφαίρεση κάθε αντικειμένου που θα ήταν ο συνδετικός κρίκος με την μνήμη και το παρελθόν για την απόλυτη πνευματική εξουθένωση και, εν τέλει, την φυσική εξόντωση, είναι εξίσου καθηλωτική. Η μνήμη μετατρέπεται σε πραγματικό μαρτύριο. Αυτή η απομόνωση, από τον ελεύθερο κόσμο, σε συνθήκες που ενσαρκώνουν την “Κόλαση” του Δάντη, λειτουργεί αποτελεσματικά για την απώλεια της μνήμης.

Η “παλιά άγρια θλίψη” πλημμυρίζει κάθε σπιθαμή του σώματος όταν εικόνες από ένα ομιχλώδες παρελθόν αναδύονται για να αφυπνίσουν την συνείδηση στις συζητήσεις του Λέβι με τον σύντροφό του Πίκολο, στους χώρους του χημείου.
Στο κεφάλαιο “Μύηση” βλέπουμε μικρές, αλλά σημαντικές, λόγω της συστηματικής επανάληψης τους, στιγμές του ανθρώπινου δράματος, συνοδευόμενα με σαφώς αντιεβραϊκά χαρακτηριστικά σε πολλά επίπεδα. Ο Λέβι μας δίνει με μοναδική απλότητα, την εικόνα της ναζιστικής κοσμοθεωρίας, η οποία είναι αποτυπωμένη στους τοίχους των λουτρών, όπου εκεί οι Εβραίοι παρουσιάζονται ως φορείς μολυσματικής βρόμας, ενώ οι ναζί έχουν αναλάβει τον ρόλο της κοινωνικής αποστείρωσης “απαλλάσσοντας τον άριο άνθρωπο από τον αιώνιο εχθρό του, τον Εβραίο”.

Εκεί όμως βλέπουμε και μία άλλη πτυχή της ανθρώπινης φύσης. Η προάουσβιτς καθημερινότητα των έγκλειστων επιχειρεί να διεισδύσει, με μικρές επιτυχίες, και να εδραιωθεί στο παρόν. Ανταγωνιστικότητα, συσπείρωση, ασιτία, αλληλεγγύη, περιφρόνηση, ανταλλαγές, επιβολή, δούνε και λαβήν με τον “έξω κόσμο” μέσω των ιατρών κ.α., δεν περιγράφουν απλώς την διαδικασία της ατέρμονης αναμονής του θανάτου ή στιγμές ωμής ηθικής εκμηδένισης, αλλά συνθέτουν και τις μεταξύ τους σχέσεις προσπαθώντας να “επισκιάσουν” από την μία το πρόσωπο του θύτη στην συνείδησή τους και, από την άλλη, δηλώνουν την δυσκολία να δεχθούν ή να κατανοήσουν οτι “η θηριωδία που ελλοχεύει το άμεσο μέλλον, δεν προορίζεται για τους ίδιους, αλλά για τους άλλους”.
Η συγκλονιστική διαπίστωση της απόλυτης θλίψης, σ ´αυτό το κεφάλαιο, έρχεται για να καταστήσει τα λουτρά κενού νοήματος: “ποιος ο λόγος να πλένεται ένας άνθρωπος σε αυτή τη κατάσταση;” αναρωτιέται ο Λέβι με βαθύ αίσθημα εγκατάλειψης κάθε επιθυμίας για καθαριότητα, καθώς θεωρεί πως η συστηματική ταπείνωση έχουν αποκτηνώσει τους έγκλειστους, επομένως η ανθρώπινη υπόσταση έχει χαθεί οριστικά. Πλέον όλα έχουν πάρει τον δρόμο του θανάτου, απαντώντας ο ίδιος πως “το πλύσιμο απαιτεί ενέργεια, και αυτό είναι άσκοπη σπατάλη διότι μπορεί να επιφέρει πιο γρήγορα τον θάνατο”. Όμως, ο συγκρατούμενος του έχει διαφορετική άποψη, διότι
“όλη αυτή η διαδικασία έχει μια ουσία: την σθεναρή αντίσταση, μέσω της επιμέλειας του σώματος στη προσπάθεια ηθικής εξόντωσης που προηγείται της βιολογικής.”

Η θηριωδία των στρατοπέδων συγκέντρωσης εμφανίζεται και με την μορφή της καταναγκαστικής εργασίας, ως εργαλείο σωματικής και πνευματικής ταπείνωσης μέσω των συνθηκών που επικρατούν, αλλά και για οικονομικό κέρδος από την, μέχρι τελικής εξάντλησης, του “εργατικού δυναμικού” για λατομεία, κατασκευή σιδηροδρομικών γραμμών, τούβλων, όπλων κλπ. Εργοστάσια απέραντης φρίκης και ανθρώπινης τραγωδίας που ο ανταγωνισμός για ζωή εις βάρος μιας άλλης ζωής είναι παρόν. Έγκλειστοι έχουν τοποθετηθεί σε διάφορα πόστα και σε ιεραρχικές βαθμίδες, όχι μόνο επειδή η “άμεση επαφή” των στρατιωτών με τα θύματά τους είχε “άσχημες επιπτώσεις στην ψυχολογία τους”, αλλά και για να διατηρήσουν τα “προνόμιά” τους και με την ελπίδα πως θα σωθούν, εκτελούσαν τις εντολές με ιδιαίτερο ζήλο κάνοντας πιο δύσκολη την καθημερινότητα των συγκρατουμένων τους. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό και άκρως αποδοτικό, καθώς στο Ράιχ οι κρατούμενοι, ως αναλώσιμοι, δεν κόστιζαν σχεδόν τίποτα, ήταν διαρκώς ανανεώσιμο δυναμικό, ενώ είχαν μετατραπεί πλήρως σε παραγωγική “εργατική δύναμη”.
Υπό την μόνιμη απειλή της εκτέλεσης οι ρυθμοί του εργασιακού ντελίριου είναι εξοντωτικοί· εάν προσθέσουμε και την ασιτία, τον ξυλοδαρμό, το κρύο, το παρελθόν που δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν εάν ανήκει στην σφαίρα της φαντασίας ή όχι, ασφαλώς μιλάμε πλέον για ολοκληρωτικά παραδωμένες οντότητες που είχαν απορρίψει κάθε σκέψη εξέγερσης. Υπο αυτές τις συνθήκες ουδεμία σημασία έχει ποια ήταν η κοινωνική θέση ή το επίπεδο μόρφωσης των έγκλειστων Εβραίων πριν βρεθούν σε αυτή τη κατάσταση. Όλοι είχαν μετατραπεί σε ανεξίτηλα νούμερα χτυπημένα με μελάνι στο χέρι, που εξαναγκάζονταν μέσω της εργασίας χωρίς νόημα και ελπίδα, της πείνας χωρίς χόρταση, να βλέπουν την αργή σωματική τους εξόντωση ανήμποροι να την ανατρέψουν:
“…για ποιο λόγο”, γράφει, “να βασανιζόμαστε με τη πρόβλεψη του μέλλοντος όταν καμία πράξη μας, καμία λέξη μας δεν θα μπορούσε στο ελάχιστο να το επηρεάσει; […] Στο Λάγκερ χάνεις τη συνήθεια να ελπίζεις και την εμπιστοσύνη στην ίδια τη λογική σου. Στο Λάγκερ το να σκέφτεσαι είναι άχρηστο, γιατί τα γεγονότα είναι πάντα απρόβλεπτα· και κάποιοι προνοητικοί φυσικοί νόμοι εξασθενούν όταν υποφέρεις πέρα από κάποιο όριο.”

Το ένστικτο της επιβίωσης ως κινητήρια δύναμη ανάπτυξης μιας “υπόγειας τέχνης” που διαρκώς αναβάλει την ώρα συνάντησης με το θάνατο, αναπτύσσεται. Οικονομία στις κινήσεις, στην αναπνοή, στη σκέψη, στα πάντα. Η τέχνη του να αποτινάξεις οριστικά από πάνω σου την ιδιότητα του τίμιου μικροϋπάλληλου που πλέον, στους φρενήρεις και εξοντωτικούς ρυθμούς, φαντάζει παράλογη. Και όλα αυτά ανακυκλώνονται στα μαρτυρικά όνειρα του ύπνου του σκλάβου για να ξαναγυρίσουν το επόμενο πρωί ως φρικτή αιώνια πραγματικότητα.
Το διήγημα του Λέβι μας εξηγεί τις συνθήκες κάτω υπό της οποίες βρέθηκαν οι Εβραίοι στην συγκυρία του Ολοκαυτώματος (Shoah), και μας περιγράφει την μοναδικότητα της εξολοθρευτικής έντασης του αντισημιτικού μένους που εξαπέλυσε ο ναζισμός. Θέτει το αναπάντητο ερώτημα πως άνθρωποι που, με ιδιαίτερη επιμέλεια, καλλιέργησαν, συγκρότησαν και εν τέλει οργάνωσαν αντί-εβραϊκά πογκρόμ, φυλακίσεις, εκτοπίσεις, εκμετάλλευση για παραγωγή υπεραξίας, και μαζικές, ασύλληπτης αγριότητας, εκτελέσεις, με έναν και μόνον σκοπό: τον ολοκληρωτικό και απόλυτο αφανισμό του εβραϊκού πληθυσμού. Ο σκοπός της “Τελικής Λύσης” δεν ήταν άλλος από την επιδίωξη της καθολικής εξολόθρευσης ενός κατατρεγμένου και χρόνια περιπλανώμενου λαού και της θρησκευτικής του ταυτότητα, ως προϋπόθεση για την διατήρηση και την σωτηρία του ανθρώπινου πολιτισμού από την εβραϊκή “αντιφυλή”.

Γράφει, εξαιρετικά εύστοχα, ο Λέβι στο Επίμετρο που συνοδεύει το βιβλίο του, αναφερόμενος στο ναζιστικό αντισημιτικό φαντασιακό: “Ο εβραϊσμός δεν είναι μιά θρησκεία την οποία μπορείς να εγκαταλείψεις με τη βάπτιση ούτε ένας πολιτισμός απ´ τον οποίο μπορείς να απομακρυνθείς για κάποιον άλλο : είναι ένα υποδεέστερο είδος ανθρώπου, μια φυλή διαφορετική και κατώτερη όλων. Οι Εβραίοι μόνο φαινομενικά ανήκουν στο ανθρώπινο είδος· στην πραγματικότητα πρόκειται για κάτι διαφορετικό, κάτι το ακαθάριστο, το αποκρουστικό, «πιο κοντά είναι ο πίθηκος στον άνθρωπο παρά οι Εβραίοι στους Γερμανούς»· είναι η αιτία όλων των δεινών· του άπληστου αμερικανικού καπιταλισμού, του σοβιετικού μπολσεβικισμού, της ήττας του 1918, του πληθωρισμού το 1923· ο φιλελευθερισμός, η δημοκρατία, ο σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός είναι σατανικές επινοήσεις των Εβραίων για να υποσκάψουν τη μονολιθικότητα του ναζιστικού Κράτους.»

Τελειώνοντας την αφήγησή μας πάνω στο «εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» θα θέλαμε να προσθέσουμε ακόμα λίγα λόγια πάνω στις ανησυχίες του ίδιου του συγγραφέα. Όπως είπαμε και στην αρχή, ότι συνέβη μια φορά μπορεί να συμβεί ξανά. 75 χρόνια μετά την απελευθέρωση του Άουσβιτς από τον σοβιετικό κόκκινο στρατό, φασιστικά κινήματα παρελαύνουν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στην Ελλάδα έχουμε ένα ναζιστικό κόμμα στην Βουλή με πάνω από 400.000 ψήφους, κεφαλαιοποιώντας όλα αυτά τα μόνιμα διαχρονικά ρατσιστικά χαρακτηριστικά και προκαταλήψεις της ελληνικής κοινωνίας. Ανοιχτά λοιπόν ένα κόμμα σαν την Χρυσή Αυγή, δολοφονεί μετανάστες, σπέρνει την ρητορική μίσους, ονειρεύεται προγράμματα ευθανασίας σε άτομα με κινητικές ή διανοητικές ιδιαιτερότητες, ονειρεύεται μια κοινωνία με στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας κοκ. 75 χρόνια μετά, το ελληνικό κράτος δεν έχει αποκαταστήσει την μνήμη των Ελλήνων Εβραίων που χάθηκαν στο ολοκαύτωμα. Ο σχεδόν καθολικός χαμός για παράδειγμα των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης που αποτελούσαν μια από τις μεγαλύτερες πληθυσμιακές ομάδες της πόλης, με την συνεργασία και του ελληνοχριστιανικού πληθυσμού αποτελεί ακόμα ένα ταμπού. Μας δείχνει καθαρά, ότι η Ελληνική ιδεολογία, με άλλα λόγια ο εθνικισμός στην χώρα μας, δεν ανέχεται τίποτα που μπορεί να αμφισβητήσει την ενότητα του. Έτσι λοιπόν τα πλιάτσικα στις Εβραϊκές περιουσίες στην Θεσσαλονίκη, η βεβήλωση του εβραϊκού νεκροταφείου, όπου σήμερα βρίσκεται το Αριστοτέλειο πανεπιστήμιο, οι κλεμμένες ταφόπλακες που κοσμούν δρόμους της παλιάς πόλης, είναι εγκληματικές πράξεις που έχουν θαφτεί στην λήθη. Ξεχάστηκαν και αυτά μαζί με τα 6.000.000 νεκρούς εκτοπισμένους Εβραίους στα στρατόπεδα εξόντωσης. Σήμερα λοιπόν περισσότερο από ποτέ καλούμαστε όλες και όλοι να κρατήσουμε την μνήμη ζωντανή, να πραγματώσουμε την επιθυμία του συγγραφέα, εμείς οι επόμενες γενιές, να μην αφήσουμε να συμβεί ξανά κάτι τέτοιο. Να επαγρυπνούμε πάντα. Να κάνουμε το όνειρο του Πρίμο Λέβι πραγματικότητα. Ευχαριστούμε.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s